O żeńskich końcówkach.

Temat był już wielokrotnie poruszany (m.in. na naszych zajęciach), jednakże wydaje mi się na tyle ważny, że poruszę go i na tym blogu. Żeńskie końcówki mają bowiem wiele wspólnego z męskością i wizerunkiem mężczyzny.

To, co uznawane za męskie, kojarzone z męskością, przypisywane mężczyznom jest lepsze niż to co kojarzone z kobiecością, kobietą. Męskie jest poważne, istotne, zajmujące, dostojne, prestiżowe, kobiece raczej trywialne, niepoważne, delikatne, kruche, często gorsze (od tego co męskie). Skoro zatem to co męskie jest lepsze, to to co brzmi męsko również się jako takie jawi. Kiedy chce się społecznie podkreślić prestiż jakiejś profesji, funkcji używa się zatem końcówek męskich, nawet gdy dotyczy to kobiety. Pani Dyrektor jakoś tak poważniej brzmi niż Dyrektorka. Czy prestiżu dodaje tu stojący obok „Pani” lingwistyczny mężczyzna? Kobiety także często wolą by tytułować je męskimi odpowiednikami, i tak mamy Panią Adwokat (nie Adwokatkę), Panią Kierownik (nie Kierowniczkę) czy Panią Rzecznik (nie Rzeczniczkę). Dodając mężczyznę do siebie dodaje sobie kobieta trochę powagi? Czy może bardziej wynika to z faktu niepopularności żeńskich końcówek i dlatego stosowane są te męskie? Ale i tu nasuwa się pytanie – dlaczego te żeńskie końcówki nie są popularne?  

Ogromną fejsbukową burzę wywołał post naszej koleżanki z Genderów :) Joanny Sochackiej na forum Adwokatury Polskiej na FB dotyczący adwokatki i pełnomocniczki. Stał się (pod kątem liczby komentarzy) najpopularniejszym w historii tego forum. Temat budzi emocje.  

Poniżej krótkie zestawienie, które mam nadzieję, choć w zarysie, coś pokazuje:

Męskie brzmi dostojnie:

Pani Adwokat – nie zaś Adwokatka

Pani Mecenas – nie Mecenaska

Pani Prezes – nie Prezeska/Prezesa

Pani Mister – nie Ministra/Ministerka

Lekarz Ginekolog – nie Lekarka ginekolożka

Lekarz Pediatra – nie Lekarka pediatrka

Profesor – nie Profesorka

Doktor – nie Doktora/Doktorka

(a edytor tekstu podkreśla niektóre ze słów jako błędy)

 

Kiedy nie ma problemu:

Modelka – a nie Pani Model

Tancerka – a nie Pani Tancerz

Striptizerka – a nie Pani Striptizer

Aktorka – a nie Pani Aktor

Baletnica – a nie Pani Baletmistrz (chociaż nie Pani Baletnik, ale i nie Baletmistrzyni)

(zwróćmy uwagę o jakie zawody tu chodzi)

I tu też nie ma problemu:

Sprzątaczka – a nie Pani Sprzątacz

Opiekunka – a nie Pani Opiekun

Pielęgniarka – a nie Pani Pielęgniarz

Kucharka – a nie Pani Kucharz (choć Kucharz brzmi dumnie, jest Szef Kuchni, nie spotyka się natomiast Szefowej Kuchni)

 

A gdzie problem jest odwrotny?

Przedszkolanka – kilka kwestii: nie używa się Pani Przedszkolanek. Pytanie, czy przedszkolanek jest w ogóle używane? A jeśli nie, to czemu nie mówi się odwrotnie jak np. przy Pani Prezydent (gdy nie chcą używać Prezydenta/ka), Pan Przedszkolanka? Może bardziej pasuje Męska Przedszkolanka, ale coś tu gryzie…

Kura domowa – Męska Kura Domowa? Kur Domowy? Pan domu? Król domowego ogniska?

Prostytutka – Prostytut czy Prostytutek? Męska prostytutka? 

I co nam to pokazuje…

Gdy coś jest prestiżowe w oczach społeczeństwa, takie poważne i męskie, wtedy męskie końcówki z chęcią są używane w stosunku do kobiet oraz przez same kobiety. Zresztą, bywa, że jako komplement o kobietach mówi się „ swój chłop” czy „załatwiła sprawę po męsku”, „kobieta z jajami”.

Kiedy chodzi o kwestie mniej cenione w społeczeństwie czy dotyczące tradycyjnie typowo kobiecych sfer, wówczas chętnie używa się końcówek żeńskich. Są one także używane, gdy chodzi o profesje związane z seksualnością – prostytutka, sex-workerka, striptizerka, kobieta lekkich obyczajów (nie spotkałam się z wyrażeniem „mężczyzna lekkich obyczajów) i  w formie obraźliwej: dziwka, kurwa, latawica, dupodajka i cały szereg innych oraz z drugiej strony – cnotka, dziewica (kwestie dot. języka w kontekście seksu to także ciekawy temat, jednak nie będę go poruszać w tym poście). 

Korzystałam z:

M. Karwatowska, J. Szpyra-Kozłowska, Lingwistyka Płci. Ona i on w języku polskim, Lublin 2010

A. Graff, Świat bez kobiet, Warszawa 2011